HN 25 september 1999
Op zoek naar
ONSCHULD
Actrice Margreet Blanken kroop in de huid van Etty Hillesum. 'Ik wilde geen verhaal van een heilige vertellen. Daar kun je je niet mee identificeren.'

'Waar is de oerstof? Wat is er in onszelf de oerstof. Er zit bijna iets angstaanjagends in dat zo plotseling te bedenken. Dat je je daar maar voortbeweegt en leeft in de vele uren van een dag en aan het eind van die dag weer een ander bent dan je aan het begin was.' schrijft Etty Hillesum in Het verstoorde leven.

Het is eigen aan acteren om te worstelen met de zingevingsvragen van grote toneelschrijvers, maar actrice Margreet Blanken wilde wel eens een voorstelling maken over haar eigen worsteling met de zin van het leven. Ze speelde in Dodendans van August Strindberg, stond in Phaedra van Jean Racine, Winkeldochters van Ger Thijs, Al mijn zonen van Arthur Miller, Caracal van Judith Herzberg.
En ze deed een periode tv-werk, waaronder een rol in Medisch Centrum West. Veel van de rollen die ze speelde pasten als een tweede huid (die soms wel te strak zat). Ontevredenheid over de jasjes die je aantrekt is ook een actrice kennelijk niet vreemd. Tijdens een sabbatsjaar (een bezinning op wat ik tot nu toe deed en wat ik nog in mijn leven wil) herontdekte ze het gewone, het menselijke en het mystieke in de teksten van Etty Hillesum. En ze wist: dit wordt het.

'Er zijn mensen die haar een mystica noemen en dat is ze misschien ook wel. Maar ze is steeds met de voeten op de grond blijven staan: een mens die worstelde met haar seksuele gevoelens en verlangens. Ik wilde geen verhaal van een heilige vertellen. Daar kun je je niet mee identificeren. Ik heb vooral die fragmenten geselecteerd waarin ik mijn eigen worsteling en zoektocht herken. Ik schilder een portret van Etty's groei, die in de gekozen fragmenten tot leven komt. Maar ik heb niets aan de teksten veranderd.'

'Wat mij het meeste aanspreekt, is op een bankje in de natuur zitten en te proberen God te ervaren'

'Ik denk dat ieder mens de onschuld in zich heeft. Veel mensen weten dat niet meer. Door ontrouw aan zichzelf zijn ze ervan overtuigd dat ze die onschuld niet meer bezitten, maar ieder mens is in essentie onschuld. En hoe meer je ontrouw bent aan jezelf, hoe dieper die onschuld onder een laag puin komt te liggen. Zelfs zogeheten misdadigers hebben die onschuld.'

Maar is het moeilijk om bij onschuld te komen? Nee, het vraagt alleen wel een zekere oefening. Ik geef nog te vaak prioriteit aan andere dingen. De zin van het leven is te zoeken naar je pure essentie. Die vind ik in de natuur. Dan voel ik me heel dicht bij m'n essentie, of misschien wel bij God. Mediteren of bidden door contact te maken met het hier en nu is proberen bij die puurheid te komen.'

'Ik kan niet anders dan religieus zijn. Opgevoed in een Nederlands Hervormd schippersgezin baden we voor en na het eten en 's zondags gingen we naar de kerk als we in Rotterdam waren bij mijn opa. In de tijden dat er geen plaats was voor het religieuze in mijn leven, was er altijd wel sprake van een soort hunkering. Maar in de gewone kerk wordt mijn hunkering niet bevredigd. Ik kan me wel een tijd herinneren dat ik met Kerst naar een schipperskerstfeest ging. Ik heb tot m'n l2de op een schip gewoond. Deze diensten hadden een hele speciale sfeer. Later ging ik me voor tal van oosterse zienswijzen interesseren en ging onder meer Krishnamurti lezen. Ik heb me een behoorlijke tijd in antroposofie verdiept en heb het soefisme ontdekt. Er opende zich een nieuwe wereld. Maar wat mij het meeste aanspreekt, is toch op zo'n bankje in de natuur zitten en te proberen God te ervaren.'

'Als je de oordelen over jezelf kunt loslaten, oordeel je ook niet meer over de buitenwereld. Dat is het einde van de oorlog'

Volgens Margreet Blanken komt de zin van het leven tot uiting in de menselijke onschuld. Maar bestaat er wel zoiets als de zin van het leven? 'Dat is een goeie. In de natuur is niks zinloos. Alles, elk insect, elke bloem heeft zin, heeft functie. Als het leven zinloos zou zijn, dan bestaat alleen de zichtbare werkelijkheid en verder niets. Ik kan niet geloven dat het leven zinloos is. Maar het leven heeft alleen zin als je zelf die zinvolheid erin ontdekken wil. De essentie van mijn leven is het zoeken naar de zin van het bestaan. De zin van mijn bestaan is terug te komen bij die onschuld en daarmee iets te doen voor de wereld. En ik kan iets zijn, niet als ik op de barricaden ga staan, maar als ik Etty speel. Ik word rijker als ik haar woorden door me heen laat gaan. Ik weet bijna zeker dat dat voor de toeschouwer ook geldt.'

'Etty raakt me op het meest existentiële niveau omdat haar boodschap een liefde boodschap is. De laatste zin van haar dagboek is: 'Men zou een pleister op vele wonden willen zijn.' We weten dat ze de oorlog niet overleeft. Maar ze kijkt naar de Duitsers en probeert in hen toch altijd weer 'die kleine naakte mens op te sporen'. Ze is zo liefdevol en hoopvol. Ik zou dat zelf ook zo graag willen kunnen: het misdadige in onze samenleving aanvaarden.

'Milosevic, Saddam Hoessein en Hitler staan model voor de misdadigers in onszelf die we niet willen zien'

We wijzen altijd maar naar buiten: Milosevic, Saddam Hoessein en Hitler: zij moeten weg, anders gaat kennelijk niets goed. Maar ze staan model voor de misdadigers in onszelf die we niet willen zien. In z'n eentje kan Milosevic niets uit richten. Het grootste gevaar schuilt in de mensen die achter hem aanlopen en hun eigen autoriteit kwijt zijn. We willen onze eigen negativiteit niet onder ogen zien en we vinden dat we beter moeten zijn dan we zijn. Het kwaad in de wereld wordt zo machtig, omdat het zoveel aandacht krijgt en omdat er zoveel energie gestoken wordt in het bestrijden ervan.'

'Het Genesisverhaal van de Boom der kennis van Goed en Kwaad heeft altijd veel indruk op me gemaakt. Op het moment dat wij gaan onderscheiden wat goed en kwaad is, wordt het oordeel geboren. De dag van het laatste oordeel is niet de dag waarop alle goede mensen naar de hemel gaan en de slechten naar de hel. Het is eigenlijk de dag dat ik mijn laatste oordeel heb. De zin van het leven: op weg naar de dag van het laatste oordeel. En dat is het moeilijkste dat er is. We leren als kleuter al wat wel en niet goed is. We leren al dat als we ons best doen, dat we dan goed zijn en een beloning krijgen. Het gaat er dus in het leven kennelijk niet om wie je bent. maar om wat je doet. We beginnen onszelf daar al mee te veroordelen en in termen van goed en kwaad te denken. Als je de oordelen over jezelf kunt loslaten, oordeel je ook niet meer over de buitenwereld. Dat is het einde van oorlog.

Maar als je nadenkt over de zin van het leven kom je onmiddellijk met de vraag naar de zin van het lijden in aanraking. Etty zegt hierover: 'De ene keer is het een Hitler en de andere keer voor mijn part Iwan de Verschrikkelijke, in de ene eeuw is het de inquisitie en in een andere de pest, oorlogen, hongersnood en aardbevingen. Het gaat er in laatste instantie om, hoe men het lijden dat toch essentieel aan dit leven is draagt en verdraagt en verwerkt en dat men een stukje van zijn ziel ongeschonden bewaren kan door alles heen.

Etty kon dat. Ik hoop het ooit te kunnen. Als je zover bent, kun je niet meer gekwetst worden en kan jou geen pijn meer worden gedaan. Als je je kamertje van binnen schoonhoudt, ben je geen slachtoffer meer. Ik denk dat het de kunst is om het leven niet te willen grijpen. Etty zegt ergens dat je elke dag moet leven als leefde je je hele leven. Als je zo kunt leven dat je niet gehecht bent en de ruimte van binnen hebt waar het stil is en rustig en vredig, dan ben je eigenlijk altijd klaar om te sterven. Etty wilde niet onderduiken. Als het Joodse volk dit moet ondergaan, moet ik het ook ondergaan.' Dat stijgt uit boven het persoonlijke niveau. Ze kon tot het einde toe zeggen:

'Ja mijn God, aan de omstandigheden schijn jij niet veel te kunnen doen. Ze horen nu eenmaal ook bij dit leven. Haast bij iedere hartslag wordt het me duidelijker dat jij ons niet kunt helpen, maar dat wij Jou moeten helpen en dat we de woning in ons - waar jij in huist - tot het laatst toe moeten verdedigen.'

Was Etty gelukkig? 'Ja, ik geloof dat zij heel gelukkig was. Zelfs in Westerbork kon ze nog zeggen: 'Mijn God, ik ben je zo dankbaar voor alles. Is Margreet gelukkig? Ik ben wel een gelukkig mens, ja. Ik heb natuurlijk ook wel m'n depressies en mijn verlangens. Zo wil ik graag de ruimte in mezelf groter maken: meer stilte en meer onthechting. Ik herken me in Etty's worsteling. 'Wij vrouwen willen ons vereeuwigen in de man. Ik wil het liefst dat hij zegt: Jij bent de enige en ik zal je eeuwig liefhebben. Dat is het gekke: ik wil hem niet als de enige en ik eis het wel van een ander. Dus ook Etty was daar tegenstrijdig in.

'Ik heb vaak het gevoel dat mannen eigenlijk grote kinderen zijn, die aan je rokken willen hangen'

Voor veel vrouwen is het leven met die ene man het hoofdmotief en voor mannen is die relatie vaak maar één onderdeel van hun leven. Etty's relatie met Spier werd in de loop van de tijd steeds geestelijker. Het lichamelijke was er wel bij betrokken. maar ze oversteeg haar oerverlangens. Ik zie mijn streven naar volwassenheid daarin weerspiegeld. Mijn relaties met mannen waren vaak heel onvolwassen, claimerig en vol wantrouwen. Ik heb vaak het gevoel dat mannen eigenlijk grote kinderen zijn, die aan je rokken willen hangen: 'Mama, waar ga je naar toe en blijf je niet te lang weg, wanneer kom je terug?' Mijn verlangen is ooit eens een keer een volwassen relatie te hebben met iemand die mij volledig vertrouwt en vrijlaat, met wie ik wel kan delen waar ik mee bezig ben.'

Rinus van Warven