Kunst & Cultuur,  maandag 10 mei 1999

'Het is geen oorlogs-document', zegt ze over het dagboek van Etty Hillesum. 'Het is een document over de liefde. En een zoektocht naar wie zij zelf is. Ik herken heel veel in haar.' Margreet Blanken is actrice en heeft bij het Theater van het Oosten uiteenlopende rollen gespeeld. Toch 'geniet' ze vooral bekendheid door haar rol als zuster Reinie in de dramaserie Medisch Centrum West. En dat is alweer vijf jaar geleden. 'Het was een leuke tijd maar van Hilversum heb ik mijn buik behoorlijk vol.'Margreet Blanken zit momenteel midden in haar 'sabbatical year'. Om er gewoon even uit te zijn en na te denken over wat ze nog graag wil doen. Haar solo Etty, één van deze 'wensprojecten', is morgenavond te zien in Kampen.
Margreet Blanken: 'Door het kwaad steeds weg te drukken, wordt het alleen maar groter.'

Margreet Blanken speelt in Kampen solo over Etty Hillesum
De pleister op vele wonden
(Door Marion Groenewoud)

'Ik weet heel goed wat ik niet meer wil. Niet meer vier of vijf keer per week in een bus door het land op weg naar een halfgevulde zaal. Niet meer alles laten bepalen door een regisseur die cynisme predikt. Geen grote zalen waar ik nauwelijks contact met het publiek heb', zegt Margreet Blanken (58) beslist. Ze is van oorsprong een 'schippers kind' en woont nu meer dan vijfendertig jaar, sinds haar opleiding aan de Toneelacademie, in Arnhem. 'Ik krijg nog altijd een nostalgisch gevoel als ik aan het water zit en een boot voorbij zie varen. Misschien ga ik nog eens op een boot wonen.'

De laatste zin van haar solo luidt: Men zou een pleister op vele wonden willen zijn. Deze barmhartige gedachte is tekenend voor het soort voorstellingen dat ze wil gaan maken. 'Veel regisseurs zijn doemdenkers. De mens is enkel tot het slechte in staat en het zal nooit anders worden, is hun boodschap. Zo kun je je publiek toch niet naar huis laten gaan. Wat moet je er mee? Jezelf thuis bezatten of ophangen. Ik wil juist iets troostends bieden in deze tijd. Ik geloof dat de mens van nature goed is. We leggen alleen teveel nadruk op het kwaad. Door het kwaad steeds weg te drukken wordt het alleen maar groter. Het zou de wereld ten goede komen als ieder mens het slechte in zichzelf zou erkennen.'In de solo houdt Blanken het dagboek van Etty Hillesum in haar handen en bladert er af en toe in. Op zoek naar een datum of een ander detail. Ze kreeg het boek vier jaar geleden cadeau. 'In die solo ben ik mezelf. Mezelf op het toneel weliswaar. Ik ben in elk geval niet Etty Hillesum. Daar is het leeftijdsverschil te groot voor. Etty stierf in Auschwitz op 29 jarige leeftijd. Ik heb fragmenten uit haar verzamelde dagboeken en brieven gehaald en opnieuw gestructureerd. Ik blaas haar woorden nieuw leven in.'

Levensschool

'De zoektocht van Etty naar wie ze zelf is. Haar worsteling met het leven. Dat zijn dingen die me erg aanspreken. Ik ben pas laat aan mezelf toegekomen. Waar was ikzelf al die jaren, denk ik nu. Er was meestal een man die alle aandacht kreeg. Ik heb altijd ergens bij willen horen. Vorig jaar was ik op een plek in Limburg waar ik nog eens langere tijd in retraite wil gaan. Een voormalig klooster. Het heet nu Levensschool De Voorde. Ja het klinkt zweverig maar dat is het niet. Het is vooral stilstaan bij de dingen die je zelf zinvol vindt. Daar vroegen ze me of ik een solo wilde doen. Iets helemaal voor mezelf. Eerst wilde ik er één schrijven maar dat lukte niet. Nog niet. In het dagboek van Etty Hillesum stond tenslotte alles wat ik wilde zeggen. Ook haar humor en zelfspot zijn voor mij belangrijk. Zoals ze ergens tegen zichzelf zegt: nou meisje het is weer niks vandaag. Mensen hebben gauw het idee dat het zwaar is maar ik heb ook gekozen voor fragmenten die luchtiger zijn. In Westerbork relativeert Etty ook: het maakt niet uit waar je slaapt, of de grond er harder is dan de straten buiten. Het draait allemaal om de rijkdom van binnen.'

'Ja, ik houd zelf een dagboek bij. Vroeger als puber maar nu ook weer. Sinds ik alleen ben. Het schrijven gaat me steeds beter af. Misschien is het op den duur goed genoeg voor een solo. Ik schrijf vooral over mijn gevoelsleven. Etty heeft het over een verbinding met zichzelf die zij God noemt. Haar essentie. Ik ben hervormd opgevoed en heb altijd iets vastgehouden van dat geloof. Ik ben er van overtuigd dat er iets groters bestaat waarvan ik de naam niet weet. Waarvan we allemaal een vonk in ons hebben. Etty schrijft hierover: ik rust in mezelf en dat allerdiepste en allerrijkste waarin ik rust, noem ik God. Het is voor mij...' Blanken zoekt naar woorden. 'Iets in ons en buiten ons om. Allesomvattends. Levensadem.'

Kun je dit positieve denkbeeld overeind houden temidden van de actuele oorlogsbeelden?

'Het dagboek van Etty is gruwelijk actueel. Wij hebben echter zelf het onderscheid in goed en kwaad gemaakt. Er bestaat geen onderscheid tussen slachtoffers en daders. Ieder mens is zowel slachtoffer als dader. Het probleem is vooral dat we onze eigen autoriteit niet durven te erkennen. We luisteren naar anderen en denken, hij zal het wel weten. We verleggen onze autoriteit en verantwoordelijkheid naar een ander. Dan gebeuren dit soort dingen.'

Margreet Blanken wil haar solo volgend seizoen voortzetten. Ze heeft het alleen nog in Arnhem gespeeld. Vijftien keer een uitverkochte kleine zaal. Als avond- en lunchvoorstelling. 'Mensen blijven na de voorstelling zitten en komen me een hand geven. Dat heb ik mijn hele toneel carrière nog niet meegemaakt. Ze willen me bedanken. Het wordt tijd dat mensen in het theater kracht geboden wordt. Zodat ze, eenmaal buiten, hun bestaan weer op kunnen pakken.'

In november 1943 wordt Etty Hillesum met haar familie naar Auschwitz gedeporteerd. Hier schrijft ze over in een brief die ze onderweg uit de trein gooide: 'We waren heel rustig en hebben zelfs gezongen'.